Lampen. Dat is vrijwel de enige toepassing voor dit kleurloze, reukloze edelgas. Het zorgt voor intens wit licht in projectoren en flitslampen en is steeds vaker te vinden in autolampen. Xenon levert ook het UV-licht van zonnebanken en speciale lasers. Tot de verbeelding spreekt de toepassing als brandstof voor ionenmotoren in ruimtesondes.

Symbool

Xe

Protonen/elektronen

54

Groep

17

Isotopen

124Xe, 126Xe, 128Xe,129Xe, 130Xe, 131Xe, 132Xe, 134Xe, 136Xe

Periode

5

Elektronenconfiguratie

[Kr] 5s2 4d10 5p6

Blok

p

Elektronencofiguratie Bohr

2,8,18,18,8

Bij kamertemperatuur

gas

Elektronegativiteit

2,6 (Pauling)

Dichtheid

5.37 kg m-3

Atoomstraal

124 . 10-12 m

Smeltpunt

-112 oC (161 K)

Relatieve atoommassa

131.3

Kookpunt

-108 oC (165 K)

Soortelijke warmte

160 J kg-1K-1

Warmtegeleidingscoëfficiënt

0.0052 W m-1K-1

Selecteer

Toepassingen
Naam & ontdekking
Voorkomen
Bereiding
Beeld en audio
Toepassingen

Toepassingen

Naam & ontdekking

Voorkomen

Bereiding

Beeld en audio

Toepassingen

UV-lamp; zonnebank

Gasontladingsbuizen gevuld met xenon leveren blauw en ultraviolet licht op. Deze buizen vind je in zonnebanken. Het licht van de lampen heeft – afhankelijk van de menging van xenon met andere gassen – golflengten tussen 337 en 415 nm. Daarmee is het in principe veilig. Andere UV-lichtbronnen (bijvoorbeeld de kwik­lamp) stralen vaak ook licht met een kortere golflengte uit. Dit brengt het risico op huidkanker met zich mee en moet daarom weg gefilterd worden.

Bij het testen van verven en coatings worden xenongevulde UV-buizen gebruikt om snelle veroudering na te bootsen. Men kan dan in een redelijk korte tijd onderzoeken hoe het materi­aal zich gedraagt bij langdurige blootstelling aan licht. Het is zelfs mogelijk het zonlicht te benaderen met hogedruk-xenonlampen met een vermogen van 100.000 Watt.

Autolampen

Sinds een jaar of tien zijn voor gebruik in auto’s xenonlampen verkrijgbaar. Dit zijn in feite metaalhalide gasontladingslampen gevuld met xenongas. Het xenon genereert zelf alleen licht in de opstartfase van de lamp. Deze lampen hebben een hoge lichtopbrengst, geven helder wit licht en hebben bovendien een lange levensduur.

Projectielamp

Door de vulling met een mengsel van xenon en krypton is een veel hogere temperatuur mogelijk dan bij een argon­ vulling. Daardoor is de opbrengst aan wit licht veel hoger. In projectoren voor het grote IMAX-formaat zijn vaak xenonlampen te vinden.

Elektronenflitser

De gasontladingsbuis van de meeste elektronenflitsers bevat xenon. Het levert wit licht op met een voor de meeste films geschikte kleurtempe­ratuur.

UV-laser

Lasers op basis van xenonfluoride, – chloride en -bromide (XeF, XeCl, XeBr) worden excimerlaser genoemd. Het monochroma­tische ultraviolette licht van deze lasers heeft een zodanig korte golflengte dat ze bijzonder geschikt zijn voor uiterst gedetailleerde materiaalbewerking. Ze spelen een belangrijke rol in de fabricage van computerchips en andere micro-elektronica. Het licht van de xenonfluoride-laser heeft een golflengte van 354 nm,; bij xenonchloride en -bromide is dat respectievelijk 308 en 282 nm.

Brandstof ionenmotor

Xenon dient als ‘brandstof’ voor zogenaamde ionenmotoren. Deze motoren genereren voortstuwingskracht voor ruimtevoertuigen door xenon-ionen te versnellen. De versnelling van de ionen zorgt voor een tegenovergestelde reactiekracht die het voertuig voortstuwt. Deze kracht is gering, maar de motor is wel bijzonder zuinig. Per kilogram brandstof heeft een ionenmotor aanzienlijk meer voortstuwingskracht dan conventionele raketmotoren. De ionenmotor is voor het eerst uitgebreid getest door het onbemande ruimtevaartuig Deep Space 1. Inmiddels zijn een aantal ruimtesondes met deze aandrijving uitgerust.

Meer toepassingen

  • Bellenvat
  • Controle van de echtheid van bankbiljetten (UV-licht)
  • Geneeskunde:  bepaling van de doorbloeding van spieren, hersenen, longen en nieren (133Xe)
  • Narcose (80 % Xe/20 % O2)
  • Navigatielichten, o.a. voor start- en landingsbanen
  • Reclameverlichting
  • Sfeerverlichting in dancings en discotheken
  • Streepjescodelezers
  • Stroboscoop

Naam

De naam xenon is afgeleid van het Griekse woord xenos voor onbekend of vreemd. Het element werd ontdekt als een als onbekende en vreemde component in de kryptonfractie van ‘ruwe argon’, die aanvankelijk als zuivere stof werd beschouwd.

Ontdekking

De Engelse chemicus Morris William Travers en zijn Schotse collega William Ramsay (foto) ontdekten xenon in 1898 via spectraal­analyse in ‘ruwe argon‘ – de ‘restanten’ van lucht waaruit ze zuurstof en stikstof hadden verwijderd. (Zie ook 18 – Argon). Ze hadden eerst al krypton ontdekt en troffen vervolgens in de kryptonfrac­tie sporen aan van het zwaardere xenon.

Travers en Ramsay slaagden er tevens in xenon te isoleren door destillatie van vloeibare lucht. Om één liter xenon te verkrijgen is minimaal 10.000 m3 lucht nodig (ruim zestig lesloka­len vol!).

Voorkomen

Afgezien van enkele radioactieve elementen is xenon het minst op aarde voorkomende element. Het aandeel in de aardkorst bedraagt een schamele 3.10-9 %; het staat op plaats 83 in de rangorde van voorkomen.  In de damp­kring bedraagt het aandeel 8,6.10-6%.

Winning

Xenon wordt bereid door gefractioneerde destillatie van vloeibare lucht.

Bereiding

Xenon wordt bereid door gefractioneerde destillatie van vloeibare lucht.

Bekijk foto’s en filmpjes
filmpje icoon Xenon - Periodic Videos
Filmpje
Xenon - Periodic Videos
Bekijk het filmpje
afbeelding icoon Elektronenschillen xenon
Afbeelding
Elektronenschillen xenon
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Xenon gas
Afbeelding
Xenon gas
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Xenon Xe
Afbeelding
Xenon Xe
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Xenon in buis
Afbeelding
Xenon in buis
Bekijk de afbeelding
Beluister podcasts (Engels)
podcast icoon Xenon - Royal Society of Chemistry
Podcast
Xenon - Royal Society of Chemistry
Luister de podcast

Scheikunde studeren

Wat vinden zij van de studies en het werk?

studieorientatie icoon De wereld voeden met licht Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
De wereld voeden met licht
Daniel heeft een kunstmatig fotosynthese proces ontwikkeld.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Positief bijdragen aan het leven van mensen
Hbo | Chemie
Studie
Positief bijdragen aan het leven van mensen
Anna, David en Joeri kijken terug op hun studietijd.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Chemie is altijd mijn passie geweest Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Chemie is altijd mijn passie geweest
Nick Das studeerde hbo-Chemie en is nu laboratoriummanager.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Tom loopt stage bij Teijin Aramid Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Stage
Tom loopt stage bij Teijin Aramid
Tom is student Chemische Technologie en laat zijn stagewerkplek zien.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Orgaanschade omkeren Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Orgaanschade omkeren
Patricia doet onderzoek naar synthetische materialen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een huid voor robots Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een huid voor robots
Professor Zhenan werkt aan kunstmatige elektronische huid.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Verliefd op moleculen Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Verliefd op moleculen
Bert Meijer doet onderzoek naar de dynamica van moleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Waarom ik moleculen opsluit in een kooi? Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Waarom ik moleculen opsluit in een kooi?
Anne onderzoekt reactie- omstandigheden van moleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een chemische gereedschapskist voor de toekomst Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een chemische gereedschapskist voor de toekomst
Danny werkt aan alternatieven voor aardolie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemie is meer dan alleen maar deeltjes Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Chemie is meer dan alleen maar deeltjes
Ontdek de studie Chemische Technologie samen met Miriam!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Spioneren met je immuunsysteem Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Spioneren met je immuunsysteem
Frans onderzoekt het immuun-systeem voor betere vaccins.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Bo koos voor Chemische Technologie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Bo koos voor Chemische Technologie
Bo is enthousiast over haar hbo-opleiding. Bekijk de filmpjes.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Het mooie aan deze studie zijn de grote labs Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Het mooie aan deze studie zijn de grote labs
Studenten laten je alle ins and outs zien van hbo Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Goed persoonlijk contact met docenten Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Goed persoonlijk contact met docenten
Matthew koos na het mbo voor de opleiding Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik ben echt een spin in het web Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Ik ben echt een spin in het web
Isabelle deed Chemische Technologie en is nu continuverbetercoördinator.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Slim membranen maken; in water Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Slim membranen maken; in water
Wiebe doet onderzoek naar membranen in water.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Vicky vond de bètavakken leuk Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Vicky vond de bètavakken leuk
Bij Chemische Technologie zit ze nu op haar plek.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Levend materiaal op basis van de natuur Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Levend materiaal op basis van de natuur
Peter onderzoekt slim materiaal gebaseerd op de natuur.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een stromend, staalhard materiaal Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een stromend, staalhard materiaal
Lauri ontwerpt chemische bouw-stenen voor nieuwe materialen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Voorsprong met een chemische achtergrond Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Voorsprong met een chemische achtergrond
Bekijk Ruben als management trainee bij Remondis.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op de mavo wilde ik al scheikunde studeren Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Op de mavo wilde ik al scheikunde studeren
Lara is chemisch analist bij het bedrijf Astellas.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Van het laboratorium naar Pinkpop Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Van het laboratorium naar Pinkpop
Bekijk Koen als research and development technologist.
Bekijk de story
studieorientatie icoon Ik leer ook van dingen naast mijn studie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Ik leer ook van dingen naast mijn studie
Nick studeert Chemie en heeft een top tijd.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Kunnen we een implantaat 3D printen? Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Kunnen we een implantaat 3D printen?
Tosca is op zoek naar bruikbare materialen voor 3D printen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Aanval door ons eigen immuunsysteem Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Aanval door ons eigen immuunsysteem
Kim onderzoekt enzymen van auto-immuunziekten.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik haalde vroeger zesjes voor scheikunde Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Ik haalde vroeger zesjes voor scheikunde
Student Sanne vertelt over de studie Chemie aan de HAN.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Timo is chemisch technoloog en projectmanager Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Techniek & Ontwerp
Beroep
Timo is chemisch technoloog en projectmanager
Hij deelt zijn werkervaringen graag met jou.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Diploma (bijna) gehaald en nu!?
Hbo | Chemie
Studie
Diploma (bijna) gehaald en nu!?
Lees waarom Femke koos voor het hbo na het vwo.
Bekijk het artikel
studieorientatie icoon Chemische Technologie studeren in Groningen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Chemische Technologie studeren in Groningen
Wenke en Jeroen laten je zien wat de opleiding inhoudt.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Hoe is dat eigenlijk, chemie studeren?
Hbo | Chemie
Studie
Hoe is dat eigenlijk, chemie studeren?
De wereld van chemie is groter dan je denkt.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon We hebben hier een geweldig lab Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
We hebben hier een geweldig lab
Sanne, Justus en Boyd vertellen waarom zij kozen voor Utrecht.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Oersoep en afvalwater Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Oersoep en afvalwater
Saskia probeert waardevolle moleculen uit afvalwater te halen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Praktijklessen vind ik leuk om te doen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Praktijklessen vind ik leuk om te doen
Nighel studeert Chemie, bekijk zijn filmpje!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een duurzame coating Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een duurzame coating
Hung Chien zoekt een duurzame manier om coatings te maken.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch analist moet je kritisch zijn Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch analist moet je kritisch zijn
Lara vertelt over werk als chemisch analist
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Foute keuzes bestaan niet
Hbo | Chemie
Studie
Foute keuzes bestaan niet
Judesha vertelt over haar studiekeuze proces.
Bekijk het artikel
studieorientatie icoon Je bent bij deze studie geen nummer!
Hbo | Chemie
Studie
Je bent bij deze studie geen nummer!
Lees hoe Marjolein Chemische Technologie vindt.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Op kleine schaal grote problemen oplossen Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Op kleine schaal grote problemen oplossen
Krzysztof doet onderzoek naar macromoleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Je bent wel met serieus werk bezig Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Je bent wel met serieus werk bezig
Docenten en studenten vertellen over de hbo-studie Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op zoek naar de Ronaldo onder de nanodeeltjes Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Op zoek naar de Ronaldo onder de nanodeeltjes
Lotte doet onderzoek naar nanodeeltjes.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon CO2-recycling Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
CO2-recycling
Francesco werkt aan CO2 omzetten naar chemicaliën.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Medicijnen maken van rotte appels Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Medicijnen maken van rotte appels
Uniek project van studenten Chemische Technologie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik voelde mij snel thuis in deze studie
Hbo | Chemie
Studie
Ik voelde mij snel thuis in deze studie
Volgens Hylke doorgrond je met de juiste formules elk proces.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Jij en chemie? Dat geloof ik niet Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Jij en chemie? Dat geloof ik niet
Elisa is nu vierdejaarsstudent Chemie in Amsterdam.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch technoloog blijf je je ontwikkelen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch technoloog blijf je je ontwikkelen
Ontdek wat Fabrice zo leuk vindt aan chemisch technoog zijn.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Katalysatoren tegen klimaatverandering Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Katalysatoren tegen klimaatverandering
Charlotte probeert CO2 om te zetten in waardevolle stoffen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch technoloog is elke dag anders Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch technoloog is elke dag anders
Ontdek wat Catrien zo leuk vindt aan haar baan als technoloog.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Werken aan nieuwe technieken voor windenergie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Werken aan nieuwe technieken voor windenergie
Vierdejaars student Mart vindt zijn hbo-opleiding top!
Bekijk het filmpje