In tegenstelling tot fluor, chloor en broom is jood een tamelijk ‘vriendelijk’ halogeen. Het is een onmisbaar sporenelement dat vooral in de schildklier een belangrijke rol vervult bij de productie van hormonen. De radioactieve isotoop jood-131 wordt gebruikt bij de behandeling van schildklierkanker. Oplossingen van jood in alcohol zijn veelgebruikte ontsmettingsmiddelen. Jood is vast bij kamertemperatuur, maar smelt al bij geringe verhitting en vormt dan vrijwel direct een dichte, violette damp.

Symbool

I

Protonen/elektronen

53

Groep

17

Isotopen

127I

Periode

5

Elektronenconfiguratie

[Kr] 5s2 4d10 5p5

Blok

p

Elektronencofiguratie Bohr

2,8,18,18,7

Bij kamertemperatuur

vast

Elektronegativiteit

2,2 (Pauling)

Dichtheid

4930 kg m-3

Atoomstraal

133 . 10-12 m

Smeltpunt

114 oC (387 K)

Relatieve atoommassa

126.9045

Kookpunt

185 oC (458 K)

Soortelijke warmte

214 J kg-1K-1

Warmtegeleidingscoëfficiënt

0,449 W m-1K-1

Selecteer

Toepassingen
Naam & ontdekking
Voorkomen
Bereiding
Beeld en audio
Toepassingen

Toepassingen

Naam & ontdekking

Voorkomen

Bereiding

Beeld en audio

Toepassingen

Jodiumtinctuur

Jodiumtinctuur heeft een desinfecterende werking. De oplossing bevat 2,0% jood, 2,5% natrium– of kaliumjodide en 48,0% alcohol (massapercentages). Omdat jodium bij het gebruik in wonden een bijtende wer­king heeft, wordt meestal isobetadine als desinfectiemid­del gebruikt. In deze stof zijn de jood moleculen ‘opge­bor­gen’ in polyvinyl­pyrroli­don (of povidon). Bij contact met water komt dan een bepaalde hoeveelheid jodium vrij. De door micro-organismen verbruikte jodium wordt weer aange­vuld, zodat er een vrij constante hoeveelheid jodium in de oplos­sing aanwezig is. NASA koos voor dit antisep­ticum bij de Apollo-, Skylab- en Spaceshuttle-projecten.

Bestraling schildklier

De radioactieve joodisotopen 123I en 131I worden gebruikt bij behandeling en diagnose van aandoeningen in de schildklier (met name kanker). De zwakke gammastraler 123I heeft diagnostische toe­pas­singen (de halfwaardetijd is ongeveer 13 uur). Het isotoop 131I is een wat sterkere gammastraler die zowel gebruikt wordt voor diagnostische als therapeu­ti­sche toepassingen. Deze heeft een halfwaardetijd van ongeveer 8 dagen. Voor beide isotopen geldt dat ze worden toegediend via verbindingen als tetrajood­tyrosine, zodat ze inge­bouwd raken in het groeirege­lingshor­moon in de schildklier.

Halogeenlamp

Een halogeenlamp is een speciale uitvoering van een gewone gloeilamp. Aan het inerte gas in de lamp is halogeendamp (met name jood) of een halogeenverbinding (bijvoorbeeld methyljodide of methylbromide) toegevoegd. Als gevolg daarvan stijgt de lichtopbrengst (ongeveer het dubbele van een gewone gloeilamp) en de levensduur (ongeveer vijf keer langer).

Het jood in de lamp fungeer als een soort ‘verzorger’ van de gloeidraad. Bij de hoge temperatuur (ca. 3.000 °C) verdampt altijd een kleine beetje van het wolfraam metaal. In het koudere gedeelte van de lamp reageert dat met de jooddamp tot wol­fraamjodide (WI4). Dit blijft in damp­vorm, en als het in de buurt van de zeer hete gloeidraad komt ontleedt het weer in wolfraam – dat op de spiraal neerslaat – en jood. Dit proces herhaalt zich keer op keer.

Röntgendiagnostiek

Verbindingen van jood met organische moleculen (bijvoorbeeld het natriumzout van tetrajoodfenolftaleïne) dienen als contrastmiddel in de röntgen- en radiodiagnostiek. Het jood in de verbindingen heeft een sterk verstrooiend vermogen voor röntgenstraling. In de diagnostiek wordt ook gebruik gemaakt van verbindingen met een radioactief joodisotoop (125I, 131I of 132I).

Cesiumjodide wordt gebruikt in elektronische detectoren voor röntgenstraling. Hiermee wordt het röntgenbeeld omgezet in digitale informatie, zodat computers de beelden op elk gewenst formaat op een scherm kunnen tonen.

Zout (strumavoorkoming)

Jood is een onmisbaar element voor het menselijk lichaam. De aanbevolen dagelijkse opname bedraagt 0,1 mg jood. De voornaamste bronnen van jood in onze voeding zijn zeevis, schelp- en schaaldieren, eieren, melk, vlees en granen.

Jood is met name aanwezig in de schildklier. Die produceert hormonen die nodig zijn voor een goede werking van het metabolisme van alle cellen. Een tekort aan jodium kan leiden tot aandoeningen van de schildklier zelf, zoals struma (zwelling), maar ook tot andere aandoeningen, zoals een onomkeerbare vertraging van de hersengroei bij jonge kinderen.

Om dit te voor­komen voegt men jood toe aan keuken­zout. Dit gebeurt in de vorm van verschillende jood verbindingen, bijvoorbeeld kaliumjodide (Nederland en België) of kaliumjodaat (o.a. in België en Duitsland).

Jodiumtablet tegen radioactieve straling

Radioactieve jood-isotopen zijn bijproducten van de kernsplitsing in kernreactoren. Ze vormen een gevaar voor de gezondheid bij ongelukken met kerncentrales (zoals bijvoorbeeld in Fukishima in maart 2011). Een effectieve manier om de opname van deze isotopen tegen te gaan is het slikken van ‘jodiumtabletten’, Deze bevatten jodide- of jodaatverbindingen die de schildklier met jood verzadigen. De inbouw van radio­actief jood in het groeiregelingshormoon wordt dan tegengegaan. Dit beschermend effect is binnen 6 uur na inname aanwezig.

Regenvorming

Door zeer kleine kristallen zilverjodide (AgI) in de atmosfeer te brengen is het mogelijk de vorming van regen te forceren. De kristallen dienen als kiemen waarop de waterdamp condenseert. Als de gevormde druppels groot genoeg zijn vallen ze naar beneden. Deze techniek wordt onder andere toegepast om hagelbuien te voorkomen.

Meer toepassingen

Als element en in legeringen

  • Geneesmiddel: bij verkoudheid: een druppel joodtinctuur in een glas water
  • Ontsmetting van water
  • Zuiveren van metalen (bv. Ti, Zr, Hf)

 

In verbindingen

bescherming tegen insecten en schimmels, o.a. in pakhuizen en stallenJodofenfos of O-(2,5-dichloor-4-joodfenyl)-O,O-dimethyl-thiofosfaat,
fotografie o.a. snelle (lichtgevoelige) filmAgI
geneeskunde
- behandeling van arteriosclerosejodiden
- behandeling van reumagejodeerde plantenolie
- behandeling van schimmelinfectiesKI
- behandeling van te sterk werkende schildklierNaI
- hoestdrankNa- of KI
- onderzoek van de nierfunctieNa123 (en 131)Ihippuraat
katalysator bij de bereiding van synthetische rubberTiI4
laserCH3I, CF3I
ontwikkelaar in de fotografieNH4I
pacemakerbatterijAg/RbAg4I5/RbI3, Li/LiI/PbI2
textielkleuringNaIO3

Naam

De naam jood is afgeleid van het Griekse woord ioeidès, dat violet uiterlijk bete­kent. De Franse chemicus Joseph-Louis Gay Lussac (foto) gaf de naam in 1813 vanwege de ­violette kleur van jood­ (damp en -kris­tallen).

Ontdekking

Jood is in 1811 ontdekt door de Franse scheikundige Bernard Courtois. Hij ontdekte het in de moederloog (oplosbare fractie) van de as van zeealgen van de kust van Normandië (die tot potas (K2CO3) werden verwerkt). Toen hij een overmaat zwavelzuur toevoegde om de scha­delijke zwavel te verwijde­ren, ontstond jood.

Voorkomen

Jood staat op plaats 63 in de lijst van meest voorkomende elementen in de aardkorst. Het aandeel bedraag 4,5.10-5  % (op basis van gewicht).

Jood is in de vorm van opgeloste jodiden te vinden in zee­water en in het water dat afkomstig is van zoutmijnen en olieboringen. Het is als natrium- en magnesi­umjodide een belangrijk bestanddeel van zeewier.

Ook komt het voor in chilisalpeter (voornamelijk als natrium­jo­daat), in steenkool en in diverse mineralen, zoals:

  • Brug­geniet                              Ca2(I­O3)2.­H2O
  • Joodar­gyriet                            AgI
  • Lauta­riet                                  Ca(IO3)2                                   
  • Marshiet (foto)                        CuI

 

Lucht bevat, vooral in de kuststreken, tot 10-6 % jood.

Het menselijk lichaam bevat ongeveer 20 milligram jood, vooral in de schildklier.

Winning

De belangrijkste wingebieden liggen in de Verenigde Staten (o.a. Michigan – onder­gronds bassin –  en Califor­nië), Indo­nesië (Java), Japan (in bronnen), Rusland, Chili (in chilisalpeter), Duits­land, Noorwegen, het Verenigd Konink­rijk en Frankrijk (uit zeewater en zeewier).

Bereiding

Vroeger

Jood werd bereid door verhitting van een jodide met gecon­centreerd zwavelzuur en sublimatie van de ontstane damp:

2 I + HSO4 + 3 H+  SO2 + 2 H2O + I2

Tegenwoordig

Jood wordt nu bereid door:

  • Reductie van jodaten met sulfiet of zwaveldioxide:
    2 H+ + 2 IO3 + 5 HSO3 I2 + 5 HSO4 + H2O
  • Inleiden van chloor in een jodide-oplossing:
    Cl2 + 2 I  I2 + 2 Cl
Bekijk foto’s en filmpjes
filmpje icoon Jood - Periodic Videos
Filmpje
Jood - Periodic Videos
Bekijk het filmpje
afbeelding icoon Elektronenschillen jood
Afbeelding
Elektronenschillen jood
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Jood schaafsel
Afbeelding
Jood schaafsel
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Jood blok
Afbeelding
Jood blok
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Jood stukje
Afbeelding
Jood stukje
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Jood practicum
Afbeelding
Jood practicum
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Jood paars
Afbeelding
Jood paars
Bekijk de afbeelding
Beluister podcasts (Engels)
podcast icoon Jood - Royal Society of Chemistry
Podcast
Jood - Royal Society of Chemistry
Luister de podcast

Scheikunde studeren

Wat vinden zij van de studies en het werk?

studieorientatie icoon Bo koos voor Chemische Technologie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Bo koos voor Chemische Technologie
Bo is enthousiast over haar hbo-opleiding. Bekijk de filmpjes.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een stromend, staalhard materiaal Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een stromend, staalhard materiaal
Lauri ontwerpt chemische bouw-stenen voor nieuwe materialen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon De wereld voeden met licht Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
De wereld voeden met licht
Daniel heeft een kunstmatig fotosynthese proces ontwikkeld.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Diploma (bijna) gehaald en nu!?
Hbo | Chemie
Studie
Diploma (bijna) gehaald en nu!?
Lees waarom Femke koos voor het hbo na het vwo.
Bekijk het artikel
studieorientatie icoon Goed persoonlijk contact met docenten Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Goed persoonlijk contact met docenten
Matthew koos na het mbo voor de opleiding Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op de mavo wilde ik al scheikunde studeren Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Op de mavo wilde ik al scheikunde studeren
Lara is chemisch analist bij het bedrijf Astellas.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemie is meer dan alleen maar deeltjes Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Chemie is meer dan alleen maar deeltjes
Ontdek de studie Chemische Technologie samen met Miriam!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Je bent bij deze studie geen nummer!
Hbo | Chemie
Studie
Je bent bij deze studie geen nummer!
Lees hoe Marjolein Chemische Technologie vindt.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Medicijnen maken van rotte appels Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Medicijnen maken van rotte appels
Uniek project van studenten Chemische Technologie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik voelde mij snel thuis in deze studie
Hbo | Chemie
Studie
Ik voelde mij snel thuis in deze studie
Volgens Hylke doorgrond je met de juiste formules elk proces.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Ik leer ook van dingen naast mijn studie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Ik leer ook van dingen naast mijn studie
Nick studeert Chemie en heeft een top tijd.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een chemische gereedschapskist voor de toekomst Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een chemische gereedschapskist voor de toekomst
Danny werkt aan alternatieven voor aardolie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Levend materiaal op basis van de natuur Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Levend materiaal op basis van de natuur
Peter onderzoekt slim materiaal gebaseerd op de natuur.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op kleine schaal grote problemen oplossen Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Op kleine schaal grote problemen oplossen
Krzysztof doet onderzoek naar macromoleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Verliefd op moleculen Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Verliefd op moleculen
Bert Meijer doet onderzoek naar de dynamica van moleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een duurzame coating Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een duurzame coating
Hung Chien zoekt een duurzame manier om coatings te maken.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Foute keuzes bestaan niet
Hbo | Chemie
Studie
Foute keuzes bestaan niet
Judesha vertelt over haar studiekeuze proces.
Bekijk het artikel
studieorientatie icoon Als chemisch technoloog is elke dag anders Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch technoloog is elke dag anders
Ontdek wat Catrien zo leuk vindt aan haar baan als technoloog.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Hoe is dat eigenlijk, chemie studeren?
Hbo | Chemie
Studie
Hoe is dat eigenlijk, chemie studeren?
De wereld van chemie is groter dan je denkt.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Tom loopt stage bij Teijin Aramid Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Stage
Tom loopt stage bij Teijin Aramid
Tom is student Chemische Technologie en laat zijn stagewerkplek zien.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Je bent wel met serieus werk bezig Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Je bent wel met serieus werk bezig
Docenten en studenten vertellen over de hbo-studie Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Vicky vond de bètavakken leuk Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Vicky vond de bètavakken leuk
Bij Chemische Technologie zit ze nu op haar plek.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Praktijklessen vind ik leuk om te doen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Praktijklessen vind ik leuk om te doen
Nighel studeert Chemie, bekijk zijn filmpje!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Katalysatoren tegen klimaatverandering Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Katalysatoren tegen klimaatverandering
Charlotte probeert CO2 om te zetten in waardevolle stoffen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch technoloog blijf je je ontwikkelen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch technoloog blijf je je ontwikkelen
Ontdek wat Fabrice zo leuk vindt aan chemisch technoog zijn.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon CO2-recycling Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
CO2-recycling
Francesco werkt aan CO2 omzetten naar chemicaliën.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemie is altijd mijn passie geweest Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Chemie is altijd mijn passie geweest
Nick Das studeerde hbo-Chemie en is nu laboratoriummanager.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik haalde vroeger zesjes voor scheikunde Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Ik haalde vroeger zesjes voor scheikunde
Student Sanne vertelt over de studie Chemie aan de HAN.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Jij en chemie? Dat geloof ik niet Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Jij en chemie? Dat geloof ik niet
Elisa is nu vierdejaarsstudent Chemie in Amsterdam.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Waarom ik moleculen opsluit in een kooi? Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Waarom ik moleculen opsluit in een kooi?
Anne onderzoekt reactie- omstandigheden van moleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Orgaanschade omkeren Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Orgaanschade omkeren
Patricia doet onderzoek naar synthetische materialen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een huid voor robots Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een huid voor robots
Professor Zhenan werkt aan kunstmatige elektronische huid.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Timo is chemisch technoloog en projectmanager Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Techniek & Ontwerp
Beroep
Timo is chemisch technoloog en projectmanager
Hij deelt zijn werkervaringen graag met jou.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik ben echt een spin in het web Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Ik ben echt een spin in het web
Isabelle deed Chemische Technologie en is nu continuverbetercoördinator.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Werken aan nieuwe technieken voor windenergie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Werken aan nieuwe technieken voor windenergie
Vierdejaars student Mart vindt zijn hbo-opleiding top!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op zoek naar de Ronaldo onder de nanodeeltjes Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Op zoek naar de Ronaldo onder de nanodeeltjes
Lotte doet onderzoek naar nanodeeltjes.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Spioneren met je immuunsysteem Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Spioneren met je immuunsysteem
Frans onderzoekt het immuun-systeem voor betere vaccins.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon We hebben hier een geweldig lab Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
We hebben hier een geweldig lab
Sanne, Justus en Boyd vertellen waarom zij kozen voor Utrecht.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Slim membranen maken; in water Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Slim membranen maken; in water
Wiebe doet onderzoek naar membranen in water.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Aanval door ons eigen immuunsysteem Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Aanval door ons eigen immuunsysteem
Kim onderzoekt enzymen van auto-immuunziekten.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Kunnen we een implantaat 3D printen? Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Kunnen we een implantaat 3D printen?
Tosca is op zoek naar bruikbare materialen voor 3D printen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemische Technologie studeren in Groningen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Chemische Technologie studeren in Groningen
Wenke en Jeroen laten je zien wat de opleiding inhoudt.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Van het laboratorium naar Pinkpop Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Van het laboratorium naar Pinkpop
Bekijk Koen als research and development technologist.
Bekijk de story
studieorientatie icoon Als chemisch analist moet je kritisch zijn Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch analist moet je kritisch zijn
Lara vertelt over werk als chemisch analist
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Oersoep en afvalwater Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Oersoep en afvalwater
Saskia probeert waardevolle moleculen uit afvalwater te halen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Voorsprong met een chemische achtergrond Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Voorsprong met een chemische achtergrond
Bekijk Ruben als management trainee bij Remondis.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Het mooie aan deze studie zijn de grote labs Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Het mooie aan deze studie zijn de grote labs
Studenten laten je alle ins and outs zien van hbo Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Positief bijdragen aan het leven van mensen
Hbo | Chemie
Studie
Positief bijdragen aan het leven van mensen
Anna, David en Joeri kijken terug op hun studietijd.
Bekijk het interview