Osmium heeft de hoogste dichtheid van alle elementen: een espressokopje met het metaal weegt meer dan een kilo. Het blauwig glanzende metaal is ongeveer even zeldzaam als goud en komt ook net als goud in metallische vorm in de natuur voor. Je vindt het als legeringselement in zeer harde materialen voor bijvoorbeeld vulpenpunten, elektrische contacten en naalden. Het werd ook gebruikt voor de naald van oude fonografen (de voorloper van de platenspeler).

 

Symbool

Os

Protonen/elektronen

76

Groep

8

Isotopen

184Os, 186Os, 187Os, 188Os, 189Os, 190Os, 192Os

Periode

6

Elektronenconfiguratie

[Xe] 4f145d66s2

Blok

d

Elektronencofiguratie Bohr

2,8,18,32,14,2

Bij kamertemperatuur

vast

Elektronegativiteit

1,5 (Pauling)

Dichtheid

22600 kg m-3

Atoomstraal

134 . 10-12 m

Smeltpunt

3033 oC (3306 K)

Relatieve atoommassa

190.2

Kookpunt

5008 oC (5281 K)

Soortelijke warmte

130 J kg−1 K−1

Warmtegeleidingscoëfficiënt

-

Selecteer

Toepassingen
Naam & ontdekking
Voorkomen
Bereiding
Beeld en audio
Toepassingen

Toepassingen

Naam & ontdekking

Voorkomen

Bereiding

Beeld en audio

Toepassingen

Vulpenpunt

Een vulpenpunt moet zeer corrosiebestendig, sterk, hard en slijtvast zijn. In sommige (dure) pennen zijn ze gemaakt uit een osmium-iridiumlegering met de naam osmiridium. Ook legeringen met ruthenium en wolfraam worden gebruikt.

Katalysator

Osmium is net als andere platinametalen (platina zelf, maar ook bijvoorbeeld ruthenium, rhodium en palladium) een goede katalysator. Osmium was een van de eerste katalysatoren voor het bekende Haber-Bosch proces dat stikstof uit de lucht bindt in ammoniak. De ontwikkelaars bij BASF kochten de complete wereldvoorraad op. Deze investering bleek tevergeefs, want niet veel later (in 1908) bleek dat ijzer gebaseerde katalysatoren ook een prima resultaat opleverden.

Kompasnaald

Ook bij een kompasnaald geldt dat het gekozen materiaal buitengewoon hard en corrosie bestendig en bovendien magnetisch moet zijn. Vooral in de betere, zeer nauwkeurige en betrouwbare kompassen wordt daarom een osmium-iridiumlegering toegepast. Denk bijvoorbeeld aan het stuurkompas van schepen.

Lager van klok of horloge

In klokken en horloges van goede kwaliteit vind je osmium-iridiumlegeringen vanwege de bijzonder duurzame eigenschappen van dit materiaal. Het is zeer hard en corrosiebestendig en garandeert dus een langdurig goede werking van het uurwerk.

Sieraden

Sieraden bevatten soms osmiumlegeringen. Deze zijn blinkend zilverwit met een blauwachtige glans die een heel speciale effect  kan geven. De goede corrosiebestendigheid van de legeringen is in deze toepassing ook van belang.

Meer toepassingen

Als element en in legeringen

  • Elektrische contacten (in elektronica)
  • Gloeidraad in lampen (Os/W, ‘osram’; de naam van de legering werd merknaam)
  • Katalysator bij de antivriesbereiding en hydrogeneren van organische verbindingen
  • Kogellagers voor precisieapparatuur
  • Medische instrumenten

In verbindingen

KatalysatorOs-carbonylcomplexen
Kleuren en prepareren van weefsels voor elektronenmicrosco­pisch onder­zoekOsO4
Kleurstof voor textielOsO4
Reagens voor adrenalineOsO4
Detectie van vingerafdrukken (forensisch onderzoek)OsO4

Naam

De naam osmium komt van het Griekse woord osme voor geur, stank. Het element dankt die naam aan osmiumtet­raoxi­de (OsO4), dat bij het bereiden van osmium als tussenproduct ontstaat. Het heeft vervelende, doordringende geur.

Ontdekking

De Engelse chemicus Smithson Tennant (foto) ontdekte osmium in 1803 in het residu dat ontstaat bij de verwerking van platina-erts. Het platina lost op in koningswater, maar er ontstaat ook een donkere, onoplosbare neerslag. Andere chemici veronderstelden dat dit koolstof zou zijn, maar Tennant was een andere mening toegedaan. Hij had de nodige ervaring met koolstof; zo toonde hij als eerste aan dat diamant een vorm van zuiver koolstof is. Dankzij een uitgekiende chemische behandeling van het residu ontdekte Tennant zowel osmium als iridium.

Tennant was de zakenpartner van William Hyde Wollaston die veel geld wist te verdienen met de verwerking van platinaerts. Wollaston (foto) is de ontdekker van palladium (1802) en rhodium (1804), ook in ruw platina.

Voorkomen

Osmium is een zeldzaam element. Met een gewichtsaandeel van 1,5.10-7 % van de aardkorst staat het op 76 in de ranglijst van meest voorkomende elementen; één plaats onder goud.

Ertsen van de platina me­talen en gouderts bevatten vaak kleine hoeveelheden osmium, doorgaans in metallische (gedegen) toe­stand. Ook in koper- en nikkelertsen worden kleine hoeveelheden osmium aangetroffen.

Winning

De belangrijkste wingebieden liggen in Zuid-Afrika (Witwa­tersrand), Rusland (Oeral en Siberië), Madagaskar, Tasmanië, Indo­nesië (Kalimantan), Canada en Japan.

Bereiding

Vroeger

Het eerste osmium werd geïsoleerd uit het residu dat ontstaat bij het oplossen van ruw platina in koningswater. De Engelse chemicus Smithson Tennant smolt het residu met lood en behan­de­lde het zowel met zuur als alkali. Het leverde hem de oxiden van respectievelijk osmium en iridium op. Het oxide van osmium (OsO4) was gemakkelijk af te dampen en met behulp van waterstof tot osmium te reduceren.

Tegenwoordig

Men verkrijgt zuiver osmium door osmium houdende ertsen of mineralen met zuur­stof om te zetten in het vluchtige osmiumtetraoxide. Vervol­gens wordt deze stof opgelost in alcoholi­sche loog, waarna ammoniumchloride wordt toegevoegd. Er ontstaat OsO2­(NH3)4Cl2 dat na zuivering met waterstof tot metallisch osmium wordt gereduceerd.

In toenemende mate isoleert men osmium uit de restanten van de platina-, koper-, zilver-  en nikkelwinning. Daarvoor wordt het in koningswater onoplos­bare deel gesmolten met natriumwaterstofsulfaat (NaHSO4) en vervolgens opgelost in water. Wederom vormt zich een residu, dat gesmolten wordt met natriumperoxide (Na2O2). Toevoegen van water leidt tot een oplossing, waar chloorgas doorheen wordt geleid. Daarbij ontstaat het vluchtige osmiumtetraoxide (OsO4), dat verder wordt bewerkt volgens de eerder genoemde metho­de.

De winning uit anodeslib van de nikkel- of koperwinning neemt steeds toe; ook wordt de ‘klassieke’ methode voor het scheiden van platina meer en meer vervangen door vloeistof-vloeistofextractie en ionenwisseling.

Voor de meeste toepassingen wordt osmium overigens niet gescheiden van de andere platinametalen (bijvoor­beeld iridium), maar verwerkt tot een direct te gebruiken legering.

Bekijk foto’s en filmpjes
filmpje icoon Osmium - Periodic Videos
Filmpje
Osmium - Periodic Videos
Bekijk het filmpje
afbeelding icoon Elektronenschillen osmium
Afbeelding
Elektronenschillen osmium
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Osmium kristal
Afbeelding
Osmium kristal
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Osmium stukje
Afbeelding
Osmium stukje
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Osmium bal
Afbeelding
Osmium bal
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Osmium argon alatt
Afbeelding
Osmium argon alatt
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Osmium vlokken
Afbeelding
Osmium vlokken
Bekijk de afbeelding
Beluister podcasts (Engels)
podcast icoon Royal Society of Chemistry - Osmium
Podcast
Royal Society of Chemistry - Osmium
Luister de podcast

Scheikunde studeren

Wat vinden zij van de studies en het werk?

studieorientatie icoon Ik haalde vroeger zesjes voor scheikunde Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Ik haalde vroeger zesjes voor scheikunde
Student Sanne vertelt over de studie Chemie aan de HAN.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik leer ook van dingen naast mijn studie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Ik leer ook van dingen naast mijn studie
Nick studeert Chemie en heeft een top tijd.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op zoek naar de Ronaldo onder de nanodeeltjes Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Op zoek naar de Ronaldo onder de nanodeeltjes
Lotte doet onderzoek naar nanodeeltjes.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon We hebben hier een geweldig lab Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
We hebben hier een geweldig lab
Sanne, Justus en Boyd vertellen waarom zij kozen voor Utrecht.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Van het laboratorium naar Pinkpop Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Van het laboratorium naar Pinkpop
Bekijk Koen als research and development technologist.
Bekijk de story
studieorientatie icoon Voorsprong met een chemische achtergrond Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Voorsprong met een chemische achtergrond
Bekijk Ruben als management trainee bij Remondis.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Je bent bij deze studie geen nummer!
Hbo | Chemie
Studie
Je bent bij deze studie geen nummer!
Lees hoe Marjolein Chemische Technologie vindt.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Slim membranen maken; in water Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Slim membranen maken; in water
Wiebe doet onderzoek naar membranen in water.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Werken aan nieuwe technieken voor windenergie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Werken aan nieuwe technieken voor windenergie
Vierdejaars student Mart vindt zijn hbo-opleiding top!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Jij en chemie? Dat geloof ik niet Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Jij en chemie? Dat geloof ik niet
Elisa is nu vierdejaarsstudent Chemie in Amsterdam.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch technoloog blijf je je ontwikkelen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch technoloog blijf je je ontwikkelen
Ontdek wat Fabrice zo leuk vindt aan chemisch technoog zijn.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Waarom ik moleculen opsluit in een kooi? Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Waarom ik moleculen opsluit in een kooi?
Anne onderzoekt reactie- omstandigheden van moleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Katalysatoren tegen klimaatverandering Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Katalysatoren tegen klimaatverandering
Charlotte probeert CO2 om te zetten in waardevolle stoffen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Bo koos voor Chemische Technologie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Bo koos voor Chemische Technologie
Bo is enthousiast over haar hbo-opleiding. Bekijk de filmpjes.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Vicky vond de bètavakken leuk Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Vicky vond de bètavakken leuk
Bij Chemische Technologie zit ze nu op haar plek.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een duurzame coating Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een duurzame coating
Hung Chien zoekt een duurzame manier om coatings te maken.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Het mooie aan deze studie zijn de grote labs Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Het mooie aan deze studie zijn de grote labs
Studenten laten je alle ins and outs zien van hbo Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Diploma (bijna) gehaald en nu!?
Hbo | Chemie
Studie
Diploma (bijna) gehaald en nu!?
Lees waarom Femke koos voor het hbo na het vwo.
Bekijk het artikel
studieorientatie icoon Foute keuzes bestaan niet
Hbo | Chemie
Studie
Foute keuzes bestaan niet
Judesha vertelt over haar studiekeuze proces.
Bekijk het artikel
studieorientatie icoon Tom loopt stage bij Teijin Aramid Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Stage
Tom loopt stage bij Teijin Aramid
Tom is student Chemische Technologie en laat zijn stagewerkplek zien.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Medicijnen maken van rotte appels Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Medicijnen maken van rotte appels
Uniek project van studenten Chemische Technologie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Hoe is dat eigenlijk, chemie studeren?
Hbo | Chemie
Studie
Hoe is dat eigenlijk, chemie studeren?
De wereld van chemie is groter dan je denkt.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Goed persoonlijk contact met docenten Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Goed persoonlijk contact met docenten
Matthew koos na het mbo voor de opleiding Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een chemische gereedschapskist voor de toekomst Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een chemische gereedschapskist voor de toekomst
Danny werkt aan alternatieven voor aardolie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik voelde mij snel thuis in deze studie
Hbo | Chemie
Studie
Ik voelde mij snel thuis in deze studie
Volgens Hylke doorgrond je met de juiste formules elk proces.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Je bent wel met serieus werk bezig Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Je bent wel met serieus werk bezig
Docenten en studenten vertellen over de hbo-studie Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon De wereld voeden met licht Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
De wereld voeden met licht
Daniel heeft een kunstmatig fotosynthese proces ontwikkeld.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Oersoep en afvalwater Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Oersoep en afvalwater
Saskia probeert waardevolle moleculen uit afvalwater te halen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Aanval door ons eigen immuunsysteem Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Aanval door ons eigen immuunsysteem
Kim onderzoekt enzymen van auto-immuunziekten.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch technoloog is elke dag anders Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch technoloog is elke dag anders
Ontdek wat Catrien zo leuk vindt aan haar baan als technoloog.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op kleine schaal grote problemen oplossen Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Op kleine schaal grote problemen oplossen
Krzysztof doet onderzoek naar macromoleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Orgaanschade omkeren Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Orgaanschade omkeren
Patricia doet onderzoek naar synthetische materialen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Positief bijdragen aan het leven van mensen
Hbo | Chemie
Studie
Positief bijdragen aan het leven van mensen
Anna, David en Joeri kijken terug op hun studietijd.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Timo is chemisch technoloog en projectmanager Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Techniek & Ontwerp
Beroep
Timo is chemisch technoloog en projectmanager
Hij deelt zijn werkervaringen graag met jou.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemische Technologie studeren in Groningen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Chemische Technologie studeren in Groningen
Wenke en Jeroen laten je zien wat de opleiding inhoudt.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Levend materiaal op basis van de natuur Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Levend materiaal op basis van de natuur
Peter onderzoekt slim materiaal gebaseerd op de natuur.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik ben echt een spin in het web Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Ik ben echt een spin in het web
Isabelle deed Chemische Technologie en is nu continuverbetercoördinator.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon CO2-recycling Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
CO2-recycling
Francesco werkt aan CO2 omzetten naar chemicaliën.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Kunnen we een implantaat 3D printen? Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Kunnen we een implantaat 3D printen?
Tosca is op zoek naar bruikbare materialen voor 3D printen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch analist moet je kritisch zijn Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch analist moet je kritisch zijn
Lara vertelt over werk als chemisch analist
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een stromend, staalhard materiaal Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een stromend, staalhard materiaal
Lauri ontwerpt chemische bouw-stenen voor nieuwe materialen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een huid voor robots Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een huid voor robots
Professor Zhenan werkt aan kunstmatige elektronische huid.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemie is altijd mijn passie geweest Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Chemie is altijd mijn passie geweest
Nick Das studeerde hbo-Chemie en is nu laboratoriummanager.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Praktijklessen vind ik leuk om te doen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Praktijklessen vind ik leuk om te doen
Nighel studeert Chemie, bekijk zijn filmpje!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemie is meer dan alleen maar deeltjes Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Chemie is meer dan alleen maar deeltjes
Ontdek de studie Chemische Technologie samen met Miriam!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Spioneren met je immuunsysteem Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Spioneren met je immuunsysteem
Frans onderzoekt het immuun-systeem voor betere vaccins.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op de mavo wilde ik al scheikunde studeren Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Op de mavo wilde ik al scheikunde studeren
Lara is chemisch analist bij het bedrijf Astellas.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Verliefd op moleculen Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Verliefd op moleculen
Bert Meijer doet onderzoek naar de dynamica van moleculen.
Bekijk het filmpje