Seleen lijkt op zwavel. Het scheelt maar één letter (in het symbool) en één plaats in dezelfde groep van het periodiek systeem. Chemisch gezien lijken beide elementen erg op elkaar. Seleen is geen metaal maar heeft wel een metallisch uiterlijk. Het komt ook voor als dieprode kristallen of rood poeder. Het is een sporenelement, onmisbaar voor ons biologisch functioneren. Maar in te hoge doseringen kan het toxisch zijn. Veel seleenverbindingen zijn giftig, met name het gasvormige waterstofselenide. Gelukkig stinkt dat enorm, al in zeer lage concentraties.

Symbool

Se

Protonen/elektronen

34

Groep

16

Isotopen

74Se, 76Se, 77Se, 78Se, 80Se

Periode

4

Elektronenconfiguratie

[Ar] 4s2 3d10 4p4

Blok

p

Elektronencofiguratie Bohr

2,8,18,6

Bij kamertemperatuur

vast

Elektronegativiteit

2,5 (Pauling)

Dichtheid

4790 kg m-3

Atoomstraal

117 . 10-12 m

Smeltpunt

221 oC (494 K)

Relatieve atoommassa

78.971

Kookpunt

685 oC (958 K)

Soortelijke warmte

350 J kg-1K-1

Warmtegeleidingscoëfficiënt

2.04 W m-1K-1

Selecteer

Toepassingen
Naam & ontdekking
Voorkomen
Bereiding
Beeld en audio
Toepassingen

Toepassingen

Naam & ontdekking

Voorkomen

Bereiding

Beeld en audio

Toepassingen

Belichtingsmeter

Het elektrische geleidingsvermogen van seleen is sterk afhan­kelijk van de hoeveel­heid licht die er op valt. In het volle daglicht is het geleidingsvermogen ongeveer duizend keer groter dan in het don­ker. Hiervan maakt men gebruik in belich­tings­meters. Het geleidingsver­mogen is dan een maat voor de lichtsterkte van het opvallende licht.

Infrarood optiek

Zinkselenide is een geschikt venstermateriaal voor infrarood licht. Je vindt het onder andere in apparatuur voor infraroodspectroscopie en in de lenzen van koolstofdioxidelasers en nachtzichtkijkers. Het materiaal is in een breed deel van het infrarode spectrum volledig transparant.

Glaskleuring

Rood glas is te maken door de dubbel­ verbin­ding cadmiumsulfoselenide (CdS.CdSe) toe te voegen. De hoeveelheid cadmiumselenide in deze pig­mentstof bepaalt de kleur. Met 90% CdSe ontstaat een dieprode tot violette kleur, met 60% een roze tot rode kleur en met 30% een oranje kleur. In zeer geringe hoe­veelheden (ongeveer tien tot vijftien gram per ton) zorgt het pigment juist voor kleurloos gas aangezien het dan de groene kleur neutraliseert die het gevolg is van de aanwezige ijzerverbindingen. Het pigment geeft ook een rode kleur aan plexiglas en polycarbonaatglas, bijvoorbeeld in auto ach­terlichten en verkeers­lichten.

Anti-roosshampoo

In medicinale anti-roosshampoo wordt een suspensie met ca. 2,4 % seleensulfide (SeS2) toegepast. Seleensulfide gaat ook haar­uitval tegen. Seleenverbindingen laten het haar glanzen en maken het voller.

Zonnecel

Seleen is te vinden in zonnecellen, in combinatie met andere elementen, bijvoorbeeld indiumselenide (InSe2) en koper-indium-diselenide (CuInSe2). Koper-indium-galliumselenide (CuInGaSe) is een veelgebruikt materiaal voor dunne, flexibele zonnecellen. Het heeft in die toepassing een bijzonder hoge efficiëntie (zo’n twintig procent).

Geneeskunde

Seleen is een sporenelement, het is onmisbaar voor ons biologisch functioneren. Maar in te hoge doseringen kan het toxisch zijn. Veel seleniumverbindingen zijn giftig, met name het gasvormige waterstofselenide (H2Se). Gelukkig stinkt dat enorm, al in zeer lage concentraties.

Seleen komt onder andere voor in lever, milt, schildklier en hersenen. Seleno-eiwitten kunnen virale mutaties remmen en op die manier groei van kanker tegengaan. Het mechanisme van dit proces is in onderzoek. Selenium lijkt een rol te spelen bij het voorkomen van prostaatkanker. Mannen met een hoger seleniumgehalte in het lichaam hebben tot 30% minder kans deze ziekte te krijgen.

Artritispatiënten hebben een te laag Se-gehalte. (Organische) seleenverbindingen hebben een beschermende invloed op de gewrichten. Seleen heeft een verlichtende werking op pijnlijke gewrichten, activeert de ellen en gaat ontstekingen tegen.

Meer toepassingen

Als element en in legeringen

  • Foto-elektrische cel in alarmapparaat, fototelegrafie, radar, geluidsfilmapparaat (grijs Se)
  • Gaszuivering
  • Halfgeleider in gelijkrichter (diode) o.m. voor oplaadbare batterij (grijs Se)
  • Katalysator voor de vetharding
  • Materiaalonderzoek (gammastralen van 75Se)
  • Metallurgie (verbeteren van de verwerkingseigenschappen)
  • Roestvrij staal, chroomstaal, automaten staal

In verbindingen

DiodeDiv. seleniden
Geneeskunde:
Controle op de aanmaak van bloedplaatjes75 Se-verbindingen
Behandeling bepaalde bindvliesontsteking (oog)SeS2
Tegen Se-gebrekSe-gist
Katalysator voor het vulkaniseren van rubberCdSe, Se-diethyldithiocar­bamaat, Se(S2CN­(C2H5O)2)4
Kunstmest (toevoeging)Div. Se-verbindingen
Pigment in plastic, verf, inkt, emailCdSe, CdS
Smeermiddel (toevoeging)MoSe2, SeO2
TransistorDiv. seleniden

Naam

De naam seleen is afgeleid van het Griekse woord selènè, dat maan betekent. De elementen seleen en telluur zijn in dezelfde periode ontdekt. Telluur was al vernoemd naar de aarde (Latijn: tellus). Vanwege de grote overeenkomst in eigenschappen tussen beide elementen en het feit dat ze steeds samen werden aangetroffen, werd de naam van seleen afgeleid van de maan.

Behalve seleen wordt soms ook de naam selenium gebruikt – dat is tevens de Engelse benaming voor het element.

Ontdekking

De Zweedse chemici Jons Jakob Berzelius (foto) en Johan Gottlieb Gahn ontdekten seleen in 1817 in achtergebleven materiaal bij de zwavel­zuur ­bereiding. Bij de bereiding was zwavel gebruikt verkregen uit (koper)­pyriet uit de Falun-mijnen (Zwe­den). Eerst toonden ze telluur aan in het residu later seleen.

Voorkomen

Seleen is een sporenelement, het is onmisbaar voor ons biologisch functioneren. Een gemiddeld menselijk lichaam bevat ongeveer 14 milligram seleen.

Seleen staat op plaats 69 op de lijst van meest voorkomende elementen. Het aandeel in de aardkorst bedraagt 5.10-6 % (op basis van gewicht).

Het element is te vinden in zwavelhoudende ertsen van metalen (bijvoorbeeld pyriet, FeS2 – soms slechts 0,001 %) en in zeldzame mineralen als:

BerzelianietCu2Se
Clausthaliet (foto)PbSe
CrooksietCu2(Tl,Ag)Se7
NaumannietAg2Se
Tieman­nietHgSe

Winning

De belangrijkste wingebieden liggen in Japan, Canada, Rusland en de Verenigde Staten van Ame­rika.

Seleen wordt ook ge­wonnen uit het anodeslib van de nikkel-, koper- en lood­berei­ding, uit restan­ten van de productie van zwavelzuur en uit stof opgevangen in elektrostati­sche (rook)gasreinigers. De EU heeft met de Critical Raw Materials Act in 2022 het element seleen  op de lijst van schaarse en strategische grondstoffen gezet.

Bereiding

Vroeger

Vrij zuiver seleen werd  verkregen via verhitting van ammoniumsele­naat, gevolgd door sublimatie.

Tegenwoordig

Anodeslib dat ontstaat bij bereiding van koper door elek­trolyse bevat 3 – 25 % seleen en 1 – 8 % telluur. Verbranding van het slib in aanwezigheid van soda resulteert in de omzetting van het aanwezige seleen in seleniet en selenaat, bijvoorbeeld

Cu2Se  +  Na2CO3  + 2 O2  (500 °C) 2 CuO +  Na2SeO3  +  CO2 

Hierbij wordt tegelijkertijd het aanwezige tellurium omgezet telluriet en telluraat. Door zwavelzuur aan het verkregen meng­sel toe te voegen laat men TeO2 neerslaan en blijft het seleniet in oplossing. Na filtratie wordt SO2 doorgeleid, zodat seleen wordt ge­vormd:

H2SeO3  +  2 SO2  + H2O   Se   +  2 H2SO4

Het verkregen seleen is redelijk zuiver (99,5 – 99,9 %) maar het is verder te zuiveren via vacuümdestillatie of door omzetting in H2Se (bij 650 °C), gevolgd door ontleding bij 1.000 °C.

Een andere manier van seleen is het uitlogen van seleenhoudend materiaal met een kaliumcyanideoplossing, waarna – na affiltreren – zoutzuur wordt toegevoegd.

Bekijk foto’s en filmpjes
filmpje icoon Seleen - Periodic Videos
Filmpje
Seleen - Periodic Videos
Bekijk het filmpje
afbeelding icoon Elektronenschillen seleen
Afbeelding
Elektronenschillen seleen
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Seleen - zwart en rood
Afbeelding
Seleen - zwart en rood
Bekijk de afbeelding
afbeelding icoon Seleen verschillende vormen
Afbeelding
Seleen verschillende vormen
Bekijk de afbeelding
Beluister podcasts (Engels)
podcast icoon Seleen - Royal Society of Chemistry
Podcast
Seleen - Royal Society of Chemistry
Luister de podcast

Scheikunde studeren

Wat vinden zij van de studies en het werk?

studieorientatie icoon Slim membranen maken; in water Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Slim membranen maken; in water
Wiebe doet onderzoek naar membranen in water.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een duurzame coating Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een duurzame coating
Hung Chien zoekt een duurzame manier om coatings te maken.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon CO2-recycling Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
CO2-recycling
Francesco werkt aan CO2 omzetten naar chemicaliën.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemie is altijd mijn passie geweest Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Chemie is altijd mijn passie geweest
Nick Das studeerde hbo-Chemie en is nu laboratoriummanager.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Chemische Technologie studeren in Groningen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Chemische Technologie studeren in Groningen
Wenke en Jeroen laten je zien wat de opleiding inhoudt.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Aanval door ons eigen immuunsysteem Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Aanval door ons eigen immuunsysteem
Kim onderzoekt enzymen van auto-immuunziekten.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Timo is chemisch technoloog en projectmanager Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Techniek & Ontwerp
Beroep
Timo is chemisch technoloog en projectmanager
Hij deelt zijn werkervaringen graag met jou.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch analist moet je kritisch zijn Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch analist moet je kritisch zijn
Lara vertelt over werk als chemisch analist
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik voelde mij snel thuis in deze studie
Hbo | Chemie
Studie
Ik voelde mij snel thuis in deze studie
Volgens Hylke doorgrond je met de juiste formules elk proces.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon De wereld voeden met licht Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
De wereld voeden met licht
Daniel heeft een kunstmatig fotosynthese proces ontwikkeld.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Spioneren met je immuunsysteem Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Spioneren met je immuunsysteem
Frans onderzoekt het immuun-systeem voor betere vaccins.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Verliefd op moleculen Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Verliefd op moleculen
Bert Meijer doet onderzoek naar de dynamica van moleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Levend materiaal op basis van de natuur Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Levend materiaal op basis van de natuur
Peter onderzoekt slim materiaal gebaseerd op de natuur.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Foute keuzes bestaan niet
Hbo | Chemie
Studie
Foute keuzes bestaan niet
Judesha vertelt over haar studiekeuze proces.
Bekijk het artikel
studieorientatie icoon Praktijklessen vind ik leuk om te doen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Praktijklessen vind ik leuk om te doen
Nighel studeert Chemie, bekijk zijn filmpje!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Een stromend, staalhard materiaal Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een stromend, staalhard materiaal
Lauri ontwerpt chemische bouw-stenen voor nieuwe materialen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik ben echt een spin in het web Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Ik ben echt een spin in het web
Isabelle deed Chemische Technologie en is nu continuverbetercoördinator.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Vicky vond de bètavakken leuk Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Vicky vond de bètavakken leuk
Bij Chemische Technologie zit ze nu op haar plek.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op zoek naar de Ronaldo onder de nanodeeltjes Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Op zoek naar de Ronaldo onder de nanodeeltjes
Lotte doet onderzoek naar nanodeeltjes.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Waarom ik moleculen opsluit in een kooi? Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Waarom ik moleculen opsluit in een kooi?
Anne onderzoekt reactie- omstandigheden van moleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch technoloog blijf je je ontwikkelen Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch technoloog blijf je je ontwikkelen
Ontdek wat Fabrice zo leuk vindt aan chemisch technoog zijn.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Je bent wel met serieus werk bezig Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Je bent wel met serieus werk bezig
Docenten en studenten vertellen over de hbo-studie Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Als chemisch technoloog is elke dag anders Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Als chemisch technoloog is elke dag anders
Ontdek wat Catrien zo leuk vindt aan haar baan als technoloog.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Je bent bij deze studie geen nummer!
Hbo | Chemie
Studie
Je bent bij deze studie geen nummer!
Lees hoe Marjolein Chemische Technologie vindt.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Chemie is meer dan alleen maar deeltjes Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Chemie is meer dan alleen maar deeltjes
Ontdek de studie Chemische Technologie samen met Miriam!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Van het laboratorium naar Pinkpop Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Van het laboratorium naar Pinkpop
Bekijk Koen als research and development technologist.
Bekijk de story
studieorientatie icoon We hebben hier een geweldig lab Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
We hebben hier een geweldig lab
Sanne, Justus en Boyd vertellen waarom zij kozen voor Utrecht.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Katalysatoren tegen klimaatverandering Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Katalysatoren tegen klimaatverandering
Charlotte probeert CO2 om te zetten in waardevolle stoffen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Hoe is dat eigenlijk, chemie studeren?
Hbo | Chemie
Studie
Hoe is dat eigenlijk, chemie studeren?
De wereld van chemie is groter dan je denkt.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Een chemische gereedschapskist voor de toekomst Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een chemische gereedschapskist voor de toekomst
Danny werkt aan alternatieven voor aardolie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Tom loopt stage bij Teijin Aramid Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Stage
Tom loopt stage bij Teijin Aramid
Tom is student Chemische Technologie en laat zijn stagewerkplek zien.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Het mooie aan deze studie zijn de grote labs Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Het mooie aan deze studie zijn de grote labs
Studenten laten je alle ins and outs zien van hbo Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Werken aan nieuwe technieken voor windenergie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Werken aan nieuwe technieken voor windenergie
Vierdejaars student Mart vindt zijn hbo-opleiding top!
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Orgaanschade omkeren Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Orgaanschade omkeren
Patricia doet onderzoek naar synthetische materialen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Goed persoonlijk contact met docenten Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Goed persoonlijk contact met docenten
Matthew koos na het mbo voor de opleiding Chemie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Jij en chemie? Dat geloof ik niet Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Jij en chemie? Dat geloof ik niet
Elisa is nu vierdejaarsstudent Chemie in Amsterdam.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Bo koos voor Chemische Technologie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Bo koos voor Chemische Technologie
Bo is enthousiast over haar hbo-opleiding. Bekijk de filmpjes.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Voorsprong met een chemische achtergrond Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Voorsprong met een chemische achtergrond
Bekijk Ruben als management trainee bij Remondis.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op kleine schaal grote problemen oplossen Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Op kleine schaal grote problemen oplossen
Krzysztof doet onderzoek naar macromoleculen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Positief bijdragen aan het leven van mensen
Hbo | Chemie
Studie
Positief bijdragen aan het leven van mensen
Anna, David en Joeri kijken terug op hun studietijd.
Bekijk het interview
studieorientatie icoon Kunnen we een implantaat 3D printen? Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Kunnen we een implantaat 3D printen?
Tosca is op zoek naar bruikbare materialen voor 3D printen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Medicijnen maken van rotte appels Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Medicijnen maken van rotte appels
Uniek project van studenten Chemische Technologie.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Diploma (bijna) gehaald en nu!?
Hbo | Chemie
Studie
Diploma (bijna) gehaald en nu!?
Lees waarom Femke koos voor het hbo na het vwo.
Bekijk het artikel
studieorientatie icoon Een huid voor robots Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Een huid voor robots
Professor Zhenan werkt aan kunstmatige elektronische huid.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik haalde vroeger zesjes voor scheikunde Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Ik haalde vroeger zesjes voor scheikunde
Student Sanne vertelt over de studie Chemie aan de HAN.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Oersoep en afvalwater Indicatie dat de post een filmpje is
Wo | Onderzoek & Wetenschap
Beroep
Oersoep en afvalwater
Saskia probeert waardevolle moleculen uit afvalwater te halen.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Ik leer ook van dingen naast mijn studie Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Studie
Ik leer ook van dingen naast mijn studie
Nick studeert Chemie en heeft een top tijd.
Bekijk het filmpje
studieorientatie icoon Op de mavo wilde ik al scheikunde studeren Indicatie dat de post een filmpje is
Hbo | Chemie
Beroep
Op de mavo wilde ik al scheikunde studeren
Lara is chemisch analist bij het bedrijf Astellas.
Bekijk het filmpje